Grčki recept za gorući srpski problem

Photomontage: Azazel

Odgovor na višegodišnje traganje srbijanske političke javnosti za balansom između pozitivnih i negativnih efekata većinskog i proporcionalnog izbornog sistema, došao je ovih dana, na opšte iznenađenje, iz uzavrele i krizom pogođene Grčke. Nakon ponovljenih izbora u toj zemlji i ekspresnog formiranja vlade, sistem kojim se prvoplasiranoj partiji na izborima dodeljuje 50 mandata gratis - čini se kao spasonosno rešenje za veliki broj endemskih nedostataka srbijanskog političkog sistema

Bilo, pa prošlo: Boris Tadić, nekad

Photo: Stock

Preslikano na situaciju u Srbiji, u slučaju primene grčke izborne inovacije, danas bi Srpska napredna stranka, koja je osvojila najveći broj glasova, imala 122 mandata što bi joj zajedno sa glasovima manjina dalo potrebnu većinu za formiranje nove vlade. Da je taj model primenjen 2008. godine, koalicija “Za evropsku Srbiju” koju je predvodila Demokratska stranka imala bi 152 poslanika, što bi joj dalo većinu bez Socijalističke partije Srbije, pa čak i bez onog broja mandata koji su sa zajedničke liste pripali Dinkićevoj stranci G17 plus. Kada se osvrnemo na cenu koja je pratila formiranje vlade Mirka Cvetkovića i sve ono što se kao plod beskrajnih ucena koalicionih partnera dešavalo pod okriljem te vlade, postaje jasnije koju bi vrstu relaksacije političkog procesa u Srbiji donela primena grčkog izbornog modela.

Rastrzana između težnje ka sigurnosti nereprezentativnog dvopartijskog sistema i previsoke cene ucenjivačkog potencijala malih stranaka, Srbija je do danas ostala zacementirana u izbornom sistemu koji je, iako formalno proporcionalan, ozbiljno monopolizovao polje politike i uspeo da izvuče sve ono što je najgore iz dva alternativna izborna sistema. Grčki odgovor na slične izazove sa kojima se ta zemlja suočavala, zahvaljujući okolnosti da su izbori u dve zemlje održani istog dana, postao je ovih dana ono obeležje koje uspostavlja razliku između uspešnog i neuspešnog političkog sistema.

Da bi se sagledala prednost tog neobičnog rešenja dovoljno je sagledati šta bi sve danas i u perspektivi bilo izbegnuto prilikom formiranja vlade u Srbiji, ukoliko bi bila primenjena grčka ideja o 50 mandata gratis koji pripadaju izbornom pobedniku. Frustrirajuća okolnost da sastav i politika buduće vlade zavise od volje trećeplasirane stranke sa najvećim ucenjivačkim potencijalom, postala bi samo ružna noćna mora bez ikakvih šansi da se realno i dogodi. U postojećoj podeli karata, SNS bi mogla da formira vladu koja ne bi bila opterećena ucenjivačkim zahtevima Dačićevih socijalista i šizofrenim koalicionim kompromisima i u kojoj bi se tačno znalo ko je odgovoran za njenu politiku. Time bi se potpuno neutralisali negativni efekti ucenjivačkog potencijala malih stranaka koje u Srbiji, stimulisane postojećim izbornim sistemom, nisu nastajale kao plod težnji da se izraze različite ideje, već prvenstveno sa ciljem da se preskakanjem cenzusa i učešćem u nekoj budućoj vladajućoj koaliciji na račun opšteg interesa društva zadovolje sebični apetiti lidera tih političkih preduzeća.

Partija, opijum za narod: Dušan P, Jelena T, Svetozar Č. i Mirko C.

Photo: Beta/ Nenad Petrović

Pored izostanka pretvaranja političkog tržišta u bezprizornu pijacu političkog nemorala, što je neretko pratilac primene čistog proporcionalnog izbornog sistema u demokratski nekonsolidovanim društvima, primenom grčkog modela izbeglo bi se svođenje partijske scene na dva ključna aktera koji bi vremenom, pod uticajem političke nužnosti, doživeli međusobnu konvergenciju i tako društvo ostavili bez realnih političkih alternativa. Dakle, i pored mogućnosti da najjači igrač formira vladu, parlament bi ostao otvoren za reprezentaciju širokog spektra političkih programa i interesa različith društvenih grupa, koji bi u ulozi opozicije predstavljali alternative postojećoj vlasti. U takvom sistemu, uloga kontrole vlasti prirodno bi pripala opoziciji, umesto dosadašnje prakse lažne međusobne kontrole koalicionih partnera u vlasti koji su, u srbijanskim uslovima, bez izuzetka postajali deo zločinačkog udruženja čije je jedinstvo počivalo na ravnoteži straha i ucena, umesto na zajedničkim idejama i političkim ciljevima.

Photomontage: Azazel

U slučaju relaksacije koja bi nastala primenom grčkog modela, stekli bi se uslovi da se srbijanski politički sistem oslobodi nametnutih zakonskih brana za ulazak novih aktera u polje politike. Pored otklanjanja diskriminišućih zakonskih odredbi kojima je ograničeno ustavno pravo na političko organizovanje a politička scena monopolisana, stvorila bi se i realna mogućnost da se izborni cenzus spusti na 2-3 odsto što bi većem broju političkih subjekata i ideja koje oni zagovaraju omogućilo preživljavanje i to bez opasnosti od prateće destabilizacije i devastacije političkih institucija.

Jačanje pozicije i uloge izbornog pobednika posledično bi dovelo i do favorizovanja predizbornih koalicija naspram dosadašnje prakse sklapanja postizbornih saveza koji su neretko predstavljali proneveru i grubu zloupotrebu volje glasača. Time bi se stvari uoči izbora isterale na čistac, a biračima omogućila daleko jasnija slika o tome kojoj politici i kojim akterima zaista daju svoj glas.

Na kraju, ostaje još samo da se razjasni pitanje kojim bi strankama odgovaralo uvođenje predloženog rešenja. Kao što je nesporna činjnenica da bi takav sistem odgovarao dvema najvećim strankama, jasno je da bi od postojećih igrača, njegovim dejstvom najviše bila pogođena Socijalistička partija Srbije čije su ucene oko sastavljanja vladajućih koalicija do sada najviše koštale srbijansko društvo. Grčko rešenje dopunjeno spuštanjem cenzusa na 2-3 procenta, bilo bi primamljivo rešenje i za one stranke koje se konstantno bore za cenzus i koje svake naredne izbore dočekuju sa strahom za sopstveni politički opstanak, što ih nagoni da eventualni izborni uspeh i učešće u vladajućoj koaliciji naplate kao šansu koja se više neće ponoviti. Novi izborni sistem bi definitivno bio pozdravljen i od strane onih građana koji u postojećoj političkoj ponudi nisu videli opciju kojoj bi mogli da poklone svoj glas, a tih građana, kao što smo videli na prethodnim izborima, nije mali procenat. Njihovim ponovnim uvođenjem u polje politike sistem bi obnovio svoju legitimnost, a politička utakmica dobila novi zamah što bi u krajnjem ishodu moglo rezultirati radikalnim provetravanjem političke scene kako u pogledu postojećih aktera tako i pogledu postojećih političkih ideja i programa.