32 godine od smrti maršala

Photo: Stock

“Umro je drug Tito” - ovom rečenicom je 4. maja, pre 32 godine, počeo “Dnevnik” na državnoj televiziji. Josip Broz Tito, jugoslovenski revolucionar i doživotni predsednik SFRJ te predsednik Saveza komunista Jugoslavije, preminuo je na današnji dan u ljubljanskoj bolnici

Josip Broz, jedna od najpopularnijih i najkontroverznijih istorijskih ličnosti na prostoru bivše Jugoslavije, rođen je u Kumrovcu maja 1892. godine. Sporovi se javljaju već oko datuma njegovog rođenja; naime, iako se pretpostavlja da je došao na svet 7. maja, kao zvanični datum uzet je 25. maj koji je u vreme SFRJ bio državni praznik praćen velikom feštom. Faktografska neslaganja oko tog biografskog podatka objašnjen je činjenicom da je Josip Broz za vrijeme svoga dugogodišnjeg revolucionarnog rada bio prisiljen da se služi lažnim papirima i dokumentima, pa je tako i u jednom vojničkom dokumentu austro-ugarske vojske zabilježeno da je rođen 25. maja, baš na dan kada je 1944. izvršen čuveni desant na Drvar.

Istog dana, ali skoro tri decenije ranije, 1915. godine, u jeku Prvog svetskog rata, Broz, koji se kao vojnik borio na strani Austrougarske, biva ranjen i zarobljen u Rusiji. Tamo će, nakon bekstva iz zarobljeništva, učestvovati u Oktobarskoj revoluciji, nakon čega se 1920. vraća u Kraljevinu SHS kao član komunističke partije.

Po partijskim zadacima odlazi u Kraljevicu, Beograd i uSmederevsku Palanku, a od suda u Ogulinu je osuđen na sedam meseci robije, uslovno na četiri meseca, zbog širenja komunističke propagande. Nakon izlaska iz zatvora Tito ujedinjuje Partiju koja je bila podeljena na različite frakcije. Zbog pozivanja radnika na demonstracije osuđen je na pet godina robije, a kaznu je služio u  Lepoglavu, gde upoznaje još jednog čuvenog revolucionara i slikara Mošu Pijade, sa kojim radi na organizovanju partijskih jedinica u kaznionici. Iz zatvora izlazi 1934, uz uslov da mora ostati u rodnom Kumrovcu.

U pratnji lepše polovine: Tito i Jovanka Broz

Photo: Stock

Okupacija Jugoslavije zatekla ga je u Zagrebu, odakle je, njegovom inicijativom, upućen proglas CK KPJ narodima Jugoslavije u kojemu se ističe odlučnost Partije da u oslobodilačkom ratu ustraje u prvim redovima, u kojemu ustaje protiv potpaljivanja nacionalne mržnje i poziva radnike, seljake, omladinu, građane i sve rodoljube da se ujedine u borbi za nezavisnost.

U oktobru i novembru 1941. godine Tito je u Užicu, središtu tzv. Užičke republike odakle usmjerava razvitak ustanka. Nakon njemačke ofanzive se, zajedno s glavninom partizanskih snaga povukao u istočnu Bosnu gdje će se stvoriti nova velika baza partizanskog pokreta. U Rudom, u istočnoj Bosni, 21. decembra 1941. je po njegovom naređenju osnovana Prva proleterska brigada. Polovinom 1942. izdaje naredbu o osnivanju prvih divizija i korpusa, što je bio za stvaranje Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije (NOVJ). Na njegovu inicijativu u Bihaću se 27. novembra 1942. sastaju predstavnici antifašističkih snaga iz svih krajeva Jugoslavije i formiraju AVNOJ - Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije kao privremeno telo vlasti koje će s vremenom postati legitimna alternativa izbegličkoj vladi u Londonu.

Između ostalog, Tito je rukovodio borbom iz Drvara, odakle, posle neuspelog nemačkog desanta, 25. maja 1944. godine, odlazi na Vis, gde razvija široku delatnost za međunarodno priznanje nove Jugoslavije. U augustu 1944. susreće se u Napulju s predsednikom britanske vlade Vinstonom Čerčilom.

Dok se bori za međunarodno priznanje novoga stanja na tlu Jugoslavije, rukovodi, kao vrhovni komandant, operacijama oslobođenja zemlje, koje usklađuje s operacijama savezničkih vojski. 23. oktobra 1944. stiže u oslobođeni Beograd, gde 7. marta 1945. godine formira vladu Demokratske Federativne Jugoslavije.

Period neposredno po završetku rata karakterišu i čistke nepodobnih, u kojima je život izgubilo na hiljade ljudi.

U tom periodu postepeno su na videlo počele da izlaze i sve veće nesuglasice između Tita i Staljina. Napetost je eskalirala 1948. godine, kada je došlo do javnog raskola nakon Rezolucije Informbiroa. Nakon što se nemilosrdnim merama, uključujući otvaranje zloglasnog zatvora Goli otok, obračunao sa Staljinovim pristašama u KPJ, vešto je iskoristio hladni rat kako bi nagli prestanak sovjetske nadoknadio američkom pomoći. Raskid sa SSSR-om bio je i prilika da se, za razliku od dogmatskog marksizma sovjetskog tipa, razvije socijalizam prilagođen jugoslovenskim prilikama. U Narodnoj skupštini FNRJ 27. juna 1950. podneo je obrazloženje Osnovnog zakona o upravljanju radnim kolektivima od strane radnika, istakavši staro socijalističko geslo Fabrike radnicima. Prvi put je za predsednika Republike izabran 14. januara 1953. godine.

Tito je umro u Ljubljani 4. maja 1980. godine, u 15:05 časova. Istoga su dana Predsedništvo SFRJ i CK SKJ održali vandrednu sednicu u Beogradu i tom prilikom usvojili proglas povodom Titove smrti. Brozov kovčeg dopremljen je u Beograd 5. maja specijalnim vozom iz Ljubljane i smešten je u aulu Skupštine Jugoslavije, gde su državni funkcionari i građani u mimohodima odavali počast jugoslavenskom šefu države. Mimohodi su bili organizovani po radnim organizacijama, a u redu za ulazak u Skupštinu se čekalo i po 15 sati.

Sahrani Josipa Broza Tita prisustvovalo je više od 200 delegacija iz 127 zemalja te 700 000 ljudi, uz direktan televizijski prenos pogrebne procesije u 58 država. Između ostalih, na sahrani maršala bili su i Leonid Brežnjev, Margaret Tačer, Helmut Šmit, norveški kralj Olaf V, Indira Gandi, ... Titov grob najposećeniji je državnički grob u 20. stoleću.