Prva akcija u Mačvi

image

Užička republika, kao prva veća jedinstvena slobodna teritorija, stvorena u jesen 1941. godine, po svojim dostignućima imala je prelomno značenje u razvitku oslobodilačkog rata u prvoj ratnoj godini. Užička republika je naziv za veliku ustaničku slobodnu teritoriju u zapadnoj Srbiji, i, djelomično, istočnoj Bosni, sa oko milion stanovnika, uspostavljenu ustankom 1941. godine, nakon što su nacisti okupirali Jugoslaviju. Tokom postojanja Užičke republike punom parom je radila partizanska fabrika oružja i municije u Užicu. To je 1941. bila jedina fabrika u okupiranom delu Evrope gde se proizvodilo oružje za borbu protiv fašizma. Država je trajala samo 67 dana, od 24. septembra do 29. novembra 1941, a potom je pala u ruke nemačkog Wehrmachta i četnika, dok su se partizani povukli prema Sandžaku. Nastojeći da da svoj doprinos obeležavanju 40-godišnjice ustanka u Jugoslaviji — Muzej ustanka 1941. Užice prikupio je sećanja učesnika događaja iz perioda Užičke republike i 1981. godine objavio knjigu „UŽIČKA REPUBLIKA — zapisi i sećanja". Prenosimo odabrane delove iz ove knjige

Prva partizanska akcija u ovom kraju, koja je bila izvedena 7. avgusta 1941. godine napadom na Bogatić imala je ogromnog uticaja na dalji razvoj događaja.

Trideset sedam ljudi prilikom ovog napada na Bogatić bilo je podeljeno na nekoliko grupa. Svaka od njih imala je poseban zadatak: grupa Miodraga Mitrovića — Jarca da napadne žandarmerijsku stanicu i razoruža žandarme; grupa Vojina Radosavljevića i Milenka Samardžića da likvidira sreskog načelnika; Dragan Srnić — padobranac sa svojom grupom da napadne poštu; Aleksandar — Lala Stanković da napadne finansijski odeljak, a Milan Belovuković — Deva da napadne zatvor i pusti zatvorenike, koji su uglavnom bili politički krivci.

U svanuće avgustovskog dana na Bubanji, počele su se pojavljivati ljudske figure. Jedan po jedan ustajali su ljudi. Naoružanje je bilo: dvadeset sedam pušaka, nekoliko bombi, jedan puškomitraljez i pet pištolja. Oružje je doterano u taljigama, pokriveno kukuruzovinom. Prema Bogatiću krenuli su po dvojica - trojica, na izvesnom odstojanju. Taljige sa oružjem terao je Dragoljub Jeličić — Biber. Mika Jarac išao je napred, sam.

Bogatić je bio pun seljaka. Četvrtak, pazarni dan, mirno je podnosio pijačnu gužvu. Baš ispred Sreza, preko puta, bila je pijaca. Pored samog puta nalazile su se barake u kojima su prodavani raznovrsni specijaliteti. Taljige sa oružjem zaustavljene su ispred zgrade „Sreza". Ponekad bi pokraj njih prošao pokoji žandarm.

Poziv na ustanak: Partizanski plakat iz 1941.
Izvor: wikimedia.org

Kad su prvoborci Mačvanskog odreda dolazili u Bogatić, podnačelnik Sreskog načelstva Sergije Kotlarov nalazio se u kancelariji advokata Svetislava Berića, prekoputa zgrade Sreskog načelstva. Čim je Kotlarov bio primećen, odmah je upućen Zdravko Šestić da ga ubije. Pošto je ušao u kancelariju, Zdravko Šestić je rekao da ima pismo za podnačelnika, stavio ruku u džep i potegao iištolj. Prvi put — pištolj je slagao. Drugi put — pištolj je opet slagao. Zdravko se zbunio i počeo bežati. Za njim je jurio podnačelnik Kotlarov i jedan seljak. Kotlarov je vikao: „Bandit! Lopov! Ima oružje, držite ga!" Ljudi su se sklanjali. Neki su potrčali za Šestićem. Dvojica žandarma i neki seljaci skoro su ga skleptali. Nebojša se snašao i komandovao: ,,K' oružju". Za tren oka taljige su se ispraznile. Nebojša je još jednom komandovao. Prvi sprat zgrade Sreskog načelstva bio je načet prvim plotunom. Zatim je došao i drugi plotun. Međutim, odmah posle prvo plotuna, Kotlarov je potrčao u Srez da se skloni. Već je bio na nekoliko metara do vrata, kad je iz grupe partizana iskočio omladinac Blagoje Radovanović iz Salaša Noćajskog i jednim pogotkom oborio Kotlarova. Čuli su se povici: „Ustaše, ustaše! Prešle ustaše! Sve će nas pobiti!" Pijaca je prsla, ulicama su jurila kola bez kočijaša. Konji se otkidali, kola se zakačivala. Ljudi su skakali na jednog konja i bežali jašući a drugog ostavljali. Mika Jarac je prvi skočio i umešao se među seljake. Za desetak minuta sve se svršilo. Žandarmi su bili razoružani, sreski načeliik je bio ubijen (njega je ubio Vojin Radosavljević), podnačelnik takođe, telefonski uređaji su bili polupani, a iz zatvora pušteni svi zatvorenici (između ostalih Milan Đaković, Rajko Gladović, Josip Antolović — Hrvat).

Zaplenjeno je tom prilikom sedamdeset pušaka, nešto bombi i oko dvadesetak bicikla. Ranjeni su bili samo lakše, Vojin Radosavljević i Živko — Žića Trninić.

Učesnici prvog napada na Bogatić bili su: Miodrag Mitrović — Jarac, student medicine iz Bogatića; Nebojša Jerković, učitelj iz Očaga; Milan Belovuković — Deva, zemljoradnik iz Ravnja; Dragan Srnić — Padobranac, grafički radnik iz Šapca; Momčilo Srnić, trgovački pomoćnik iz Šapca; Dobrosav Radosavljević — Narod, sarački radiik iz Salaša Noćajskog; Aleksandar Stanković — Lala, zemljoradnik iz Ravnja, Gojko Kovačević, zemljoradnik iz Ravnja, Dušan Slijepčević, student medicine, izbeglica; Gliša Maletić, kovač iz Banovog Polja; Petar Savić, krojač iz Šapca; Boško Stojković — Točkonja, berberin iz Šapca; Milić Šestić, učenik učiteljeke škole iz Ševarica; Milenko Samardžić, krznar iz Ravnja; Cvetin Brkić, učitelj iz Glušaca; Miodrag — Zuka Devečerski, učitelj u Šapcu; Aleksandar — Acomir Ivić, zemljoradnik iz Ravnja; Marko Jovanović, kovač i kolar iz Ravnja; Blagoje Radovanović, zemljoradnik iz Salaša Noćajskog; Dragoljub Jeličić — Biber, tipografski radnik iz Šapca, Đura Guberinić, učitelj iz Bogatića; Ratko Stefanović — Bosanac, tipografski radnik iz Beograda; Stanimir Kosijer, stolarski radnik iz Šapca; Jedan Sremac (nepoznato ime) puškomitraljezac s desetak simpatizera koji su se našli pri napadu na Bogatić.

Napad na Bogatić bio je završen. Odredu je prišao veliki broj ljudi. Nebojša Jerković govorio je okupljenom narodu o predstojećim danima borbe protiv okupatora.

Ceo mesec avgust protekao je u postizanju novih pobeda na vojnom i političkom polju. Posle veoma uspelog napada na Sresko iačelstvo i razorulsavanja sreske žandarmerije, partizani su izvršili niz značajnih akcija na području Mačve, a zatim i Pocerine i Jadra, u cilju razoružavanja žandarmerijskih stanica, spaljivanja opštinskih i žandarmerijsko-policijskih arhiva, prikupljanja oružja, omasovljavanja odreda i pripremanja naroda za svenarodni rat. U tom mesecu, pored dva uspela napada na Bogatić, oslobođena je i Mačvanska Mitrovica, iz koje su partizani izvukli oko 250 pušaka i veliku količinu municije, bombi, odeće i alata za svoje radionice.

Nemačka kaznena ekspedicija: Mačva, 1941. godine
Izvor: wikimedia.org

Značajno je istaći i činjenicu da je Komunistička partija izašla iz dotadašnje anonimnosti i jasno stavila svima do znanja da je ona osnovna rukovodeća snaga ustanka, koja je kadra da okupi i povede u borbu sve ono što je napredno i spremno da se bori za slobodu i stvaranje novih odnosa. Uz to, razbijen je čitav okupacioni aparat vlasti, kojega je okupator preuzeo; žandarmerijske stanice su ne samo razoružane već i potpuno rasturene, a organi vlasti bili su prisiljeni na pokornost, dok je u masama sazrevala ideja za stvaranje novih organa vlasti, koji ćs praktično već biti formirani početkom septembra. Podržavane od naroda, skoro u svim selima Mačve, nicale su seoske partizanske čete, a pored toga stvarane su i radionice rublja, odeće, obuće i oružja, što je umnogome doprinelo kompletnijem materijalnom obezbeđenju boraca i podizanju moralno-političkog stanja.

I Podrinski narodnooslobodilački partizanski odred je u tom mesecu doživeo snažan preobražaj. Prilikom osnivanja odreda na Bubanji, u njemu je bilo samo 17 boraca; u prvoj oružanoj akciji 7. avgusta u Bogatiću učestvovalo je 37 boraca, a samo šest dana kasnije — 13. avgusta odred je u svojim redovima već imao oko 350 ljudi...

Tomislav Arsenović

*Prenosimo sa prijateljskog sajta Znaci