Istorija muzike u doba ideološkog ludila

PHOTO: imageshack.us

Tvornica privida je bitna knjiga koja ni u Hrvatskoj ni u regionu nema takmaca, ali ima problem sa recepcijom s obzirom da pledira za nešto što u našim politikom premreženim društvima nije popularno, a to je individualizam i umešnost manevrisanja u trusnom području popularne kulture. Iako ne mogu da počnem da slušam Severinu, nakon ove knjige mogu da je razumem na drugačiji način i da na njene izbore gledam sa više razumevanja, jednako kao što ću (p)ostati podozriv prema raznim vrstama alternativne, odnosno “nezavisne” muzike

Photo: MJ

Šta je pop kultura, posebno popularna muzika, kakvo je njeno mesto u polju kulture i u kakve odnose stupa sa političkom moći, pitanja su na koje pokušava da odgovori veoma zanimljiva i provokativna knjiga Tvornica privida (Adamić i Facultas, 2010) riječkih univerzitetskih profesorki i autorki Marine Biti i Diane Grgurić. Izabravši četiri slučaja, Marka Perkovića Thompsona, Let 3, fenomen klapa i klapskog pevanja, te Severinu, autorke su pokušale da prikažu načine konstituisanja ovih fenomena unutar hrvatskog pop kulturnog prostora ali i da nam, na osnovu pomenutih primera, pokažu zbog čega su upavo ove pojave ono što obeležava postratnu i tranzicijsku hrvatsku muzičku scenu.

Knjiga je podeljena u pet poglavlja od kojih je svako posebna studija slučaja, osim uvodnog u kojem su predstavljene teorijska i metodološka polazišta. Takođe, svako poglavlje nosi i sopstveni naziv kojim se pokušava skrenuti pažnja na glavni tok argumentacije, pa je poglavlje posvećeno Thompsonu nazvano Ideologija, ono posvećeno riječkom kultnom sastavu Politika, klapsko poglavlje nosi naziv Tržište, a ono posvećeno Severini Estrada. I ne samo to, knjiga je vrednosno postavljena gradacijski, odnosno ako je Thompson tačka u kojoj se politička moć i popularna muzika najviše prožimaju, onda je Severina ona tačka u kojoj su ovi međusobni kontakti između kulture i politike svedeni na najmanju moguću meru. To znači da je individualnost Marka Perkovića Thompsona kao ikoničke pojave popularne muzike na najnižem mogućem nivou, dok je kod Severine ona na najvišem. Drugim rečima, karijera pevača koji slovi za radikalno desnog uslovljena je direktno njegovim odnosima sa političkim i ideološkim centrima moći, dok je kod Severine taj odnos sveden na najmanju moguću meru, što je očito i u upravljanju karijerama ovih pevača. Biti i Grgurić jasno pokazuju da ma koliko se Thomposon trudio da umakne ideološkim tumačenjima njegovih pesama, a još više nastupa, on to nikako nije u stanju jer ga ideološka matrica neprekidno uvlači u sebe, kao neki vrtlog, dok, s druge strane, Seve nacionale od ideologije i politike može da štrpne koliko joj je potrebno, odnosno ona pokazuje strahovitu moć prilagođavanja ideološkim i političkim matricama istovremeno, po mišljenju autorki, ostajući svoja i uspevajući da izgura one političko ideološke teme koje su joj bitne - a tu se najpre misli na one rodne.

Tvornica privida je knjiga pisana po svim pravilima akademskog štiva koje bi iz sebe trebalo da isključi vrednosni sud - no, ipak nije tako. To se najbolje vidi u poglavlju koje se tiče riječke grupe Let 3 koja se od ostalih slučajeva tipičnog mainstreama razlikuje po tome što spada u ono što bismo nazvali alternativom. Međutim, autorice suvereno pokazuju da to nije tako i da je kreativni ćorsokak koji je nastao iscprljivanjem letovske new wave-post punk-rock poetike odveo Mrleta, Prlju i ekipu u proces folklorizacije koji je njima trebalo da služi kao ironijski otklon, kao sredstvo za iskazivanje upravo suprotnih stavova, što nije bio slučaj. Pomno analizirajući njihove odnose sa riječkom lokalnom politikom koja Letovce vidi kao autentični gradski brend, što im istovremeno pruža delimičnu mogućnost kontrolisanja kulturne politike grada, ali i zaštitu u slučajevima izazivanja skandala - primerice u emisiji Nedeljom u dva Aleksandra Stankovića ili na koncertu u Varaždinu - autorke pokazuju da ironizacija koja bi trebalo da odvede grupu u umetničkom pravcu performansa, u stvari služi kao mesto za prikrivanje sopstvene umetničke nemoći, ali i za sigurno uhlebljenje. Ovaj new deal koji političari sklapaju sa rokerima poznat je i u Srbiji i stoga se ovo poglavlje izdvaja demistifikatorskom snagom koja odnose na relaciji politika - alternativna kultura u uslovima delimičnog, tranzicijskog tržišta umetnosti, pokazuje u svim njihovim komplikovanim odnosima.

Značaj ove knjige ne leži samo u širokoj lepezi analize koja pokriva modele koje prepoznajemo kako u Hrvatskoj, tako i u ostalim republikama bivše države, već i u tome što je ponudila značajan teorijski i metodološki arsenal za analize. Zahvatajući slobodno iz različitih autora i teorija, ne stideći se svog eklekticizma koji je razumljiv s obzirom na pionirski status ovog tekta, Tvornica privida je uspela da se koncentriše upravo na ono što je značajno, odnosno da se usredsredi na živu praksu, te tako da postavi model za buduća istraživanja popularne kulture, posebno popularne muzike i njenih odnosa sa ideologijom i politikom u uslovima prevrednovanja onoga što nam je ostalo kao nasleđe iz socijalizma. Upravo je izabrani trenutak za analizu posebno interesantan jer se Hrvatska, kao i ostale zemlje Zapadnog Balkana, nalazi pred vratima Evropske unije i pravila igre će se uskoro, po treći put u relativno kratkom vremenskom periodu, opet radikalno promeniti. Možda je upravo u tom smislu njihovo vrednovanje Severininog ponašanja i vođenja karijere razumljivo jer se ova pevačica najviše približila i prilagodila tržišnim uslovima koje će nužno nametnuti prelazak iz tranzicije u Evropsku uniju.

Tvornica privida je bitna knjiga koja ni u Hrvatskoj ni u regionu nema takmaca, ali ima problem sa recepcijom s obzirom da pledira za nešto što u našim politikom premreženim društvima nije popularno, a to je individualizam i umešnost manevrisanja u trusnom području popularne kulture. Iako ne mogu da počnem da slušam Severinu, nakon ove knjige mogu da je razumem na drugačiji način i da na njene izbore gledam sa više razumevanja, jednako kao što ću (p)ostati podozriv prema raznim vrstama alternativne, odnosno “nezavisne” muzike.