Definitivno antisemita

Antisemitizam Jaše Tomića ne može se dovoditi u pitanje niti pravdati vremenom u kojem je živeo, zajednički je stav učesnika tribine „Jaša Tomić – Činjenice i kontroverze“ koja je u ponedeljak održana u Novom Sadu.

Nakon više od mesec dana od kako je pokrenuta polemika oko spomenika Jaše Tomića koji je pre dve godine podignut u centru grada, Nezavisno udruženje novinara Vojvodine organizovalo je tribinu kao medijski doprinos raspravi i osvetljavanju brojnih kontroverzi koje u javnosti postoje u vezi sa likom i delom Jaše Tomića.

Publicista i predsednik komisije Saveza jevrejskih opština Srbije za praćenje antisemitizma Aleksandar Lebl smatra da se sve može opravdati vremenom, ali da je, neosporno, Tomić bio antisemita. „On je govorio da su Jevreji genetski pokvareni, a to je bila i teorija nacista“, kaže Lebl.

Pitanje antisemitizma Jaše Tomića često se umanjuje pominjanjem njegovih istorijski zasluga za prisajedinjenje Vojvodine Srbiji. „To se ne može relativizovati jer je on napisao knjigu 'Jevrejsko pitanje' s namerom da iznese svoj stav o Jevrejima“, rekao je istoričar Ranko Končar. On je dodao da je u toj knjizi izneto mnogo pogubnih i teških ocena o Jevrejima.

Sociopsiholog Jovan Bajford kaže da je tvrdnja da Jaša Tomić nije bio antisemita zato što se nije zalagao za nasilje nad Jevrejima zasnovana na pogrešnoj premisi da je nacizam, kao ideologija, bio istorijski izolovan. „To bi značilo da su nacisti tridesetih godina došli sami na vlast i da su svoju ideologiju sami izmislili“, kaže Bajford.

On navodi i da delo Jevrejsko pitanje nije originalno, već su to prepisani stavovi austijskih autora tog vremena. „Tomić je odlučio da među srpskim življem prenese ovakve ideje o Jevrejima i to u vreme njihove emancipacije“. Bajford dodaje da se u ovom delu može locirati kontinuitet u antisemitskoj misli.

„Motiv Talmuda, koji potiče iz srednjevekovne antijevrejske ideologije španske inkvizicije, postaje centralni na nemačkom području krajem XIX veka. Autoritet na koje se Jaša Tomić poziva je August Roling. On takođe piše o Talmudu kao izvoru nemorala kod Jevreja, a nacisti su u u škole uveli proučavanje Talmuda i Rolingove citate o njemu, koje u svom delu navodi i Tomić“, kaže Bajford. On smatra da je Jaša Tomić pripadao antisemitskoj kulturi kraja XIX veka koja je direktno prouzrokovala nacističku misao 40 godina kasnije.

Kada se govori o samom izmeštanju spomenika iz centra Novog Sada, učesnici tribine imaju različite stavove. Profesor Ranko Končar postavlja pitanje – zašto spomenik Jaši Tomiću, za zasluge, nije podigla Kraljevina Jugoslavija? On dodaje da je lično protiv anticivilizacijskih mera kao što je uklanjanje spomenika. „Mesto ovom spomeniku nije u centru grada već na nekom drugom, zbog istorijskih zasluga. A samo izmeštanje ili uklanjanje spomenika može izazvati još veću euforiju onih koji ga brane kao ličnost“, zaključuje Končar.

Jovan Bajford smatra da spomenik jednom antisemiti ne treba podići ni u centru a ni nekoliko kilometara dalje, jer niko nema pravo da narušava integritet građana bez obzira na mesto stanovanja.

On dodaje da priča o izmeštanju spomenika odvlači pažnju sa jedne šire teme a to je – koja vrsta javnih mesta može biti nazvana po ljudima koji su u svojim delima bili izrazite antisemite. „U Novom Sadu postoji i bulevar sa istim imenom, a na istoku Vojvodine i naselje Jaša Tomić. U Leskovcu pak postoji škola sa imenom Vase Pelagića koji je bio Tomićev savremenik i antisemita“, navodi Jovan Bajford.

On kaže da je mnogo važnije kakav će stav zauzeti zajednica prema istorijskim ličnostima koje su svojim delovanjem širile antisemitizam. Pitanje šta će biti sa spomenikom trivijalizuje širi problem, odnosno činjenicu „da se kroz negaciju i ne diskutovanje o antisemitizmu istorijskih ličnosti, prisutvo takvih ideja legitimizuje“, zaključuje Bajford.

Početkom decembra u Novom Sadu pokrenuta je tromesečna javna rasprava ne temu Treba li izmestiti spomenik Jaše Tomića iz centra grada, tokom koje je predviđeno da građani iznesu svoje mišljenje na sajtu Grada, na javnim tribina u Mesnim zajednicama i putem kol centra.